ضرورت بازتعریف نقش گمرک در حکمرانی تجارت 

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما به نقل از خانه ملت، حجت‌الاسلام والمسلمین نصرالله پژمان‌فر، گفت: برای ارتقاء جایگاه کشور باید از الگوی سنتی کنترل فیزیکی فاصله گرفت و به سوی مدیریت هوشمند جریان کالا حرکت کرد. بررسی وضعیت جاری تجارت خارجی کشور نشان می‌دهد که مانع اصلی در مسیر رشد ترانزیت، نه کمبود جاده، ریل یا بندر، بلکه ناهماهنگی‌های نهادی، تداخل در وظایف و غلبه رویکرد‌های کنترل‌محور در فرآیند‌های گمرکی است. این وضعیت باعث شده تا مرز‌ها به جای آنکه حلقه اتصال باشند به نقاط توقف و اصطکاک تبدیل شوند، امری که منجر به افزایش زمان توقف کالا، کاهش قابلیت پیش‌بینی برای فعالان اقتصادی و در نهایت، تضعیف رقابت‌پذیری مسیر‌های عبوری از ایران شده است. 

 

نماینده مردم مشهد و کلات در مجلس شورای اسلامی بیان کرد: تجربه‌های موفق جهانی ثابت می‌کند که رقابت میان کشور‌ها دیگر صرفاً بر سر توسعه زیرساخت‌های فیزیکی نیست بلکه به کیفیت حکمرانی مرزی و سرعت عبور کالا وابسته است. کشور‌هایی پیشرو، مرز‌های خود را از مراکز بازرسی سخت به حلقه‌های روان در زنجیره تأمین تبدیل کرده‌اند تغییری که بیش از آنکه ماهیتی عمرانی داشته باشد، ماهیتی نهادی و مدیریتی دارد. ساختار فعلی گمرک که مبتنی بر کنترل‌های فیزیکی و بررسی‌های پسینی یا پس از ورود کالاست با پیچیدگی‌ها و الزامات تجارت مدرن سازگار نیست. در این الگوی قدیمی، مرز به محل تمرکز تصمیم‌گیری تبدیل شده و بخش عمده‌ای از ارزیابی‌ها پس از ورود کالا انجام می‌گیرد که طبیعتاً زمان توقف را افزایش داده و برنامه‌ریزی دقیق را از تجار سلب می‌کند. 

 

وی ادامه داد: راهکار جایگزین، گذار به الگوی نوین مدیریت ریسک است. در این رویکرد، تمرکز از کنترل‌های گسترده و غیرهدفمند به مدیریت ریسک مبتنی بر داده منتقل می‌شود. در این مدل، پردازش پیش‌بینانه اطلاعات باعث می‌شود تصمیمات کلیدی پیش از رسیدن کالا اتخاذ شود. بدین ترتیب، مرز دیگر نقطه شروع بررسی‌ها نیست، بلکه به یک نقطه عبور کنترل‌شده تبدیل می‌گردد. ضرورت یکپارچه‌سازی زنجیره لجستیک و درهم‌تنیدگی نهادی که سبب تحول در کارکرد گمرک می‌شود، مستلزم بازآرایی ساختار داخلی و تغییر در منطق اداره سازمان است، به گونه‌ای که شاخص‌های عملکرد از میزان کنترل انجام شده به کیفیت انتخاب کنترل و کاهش زمان عبور تغییر یابد. با این حال، گمرک نمی‌تواند به تنهایی این تحول را محقق کند.

 

حجت الاسلام والمسلمین پژمان فر تصریح کرد: یکی از گره‌های اصلی در حوزه لجستیک، حضور مستقیم دولت به عنوان مجری در خدماتی نظیر انبارداری و پایانه‌ها است. این حضور نه تنها کارایی را افزایش نداده، بلکه در بسیاری از موارد منجر به ایجاد تعارض منافع و کاهش شفافیت شده است. راهکار عملی، واگذاری خدمات اجرایی به اپراتور‌های حرفه‌ای بخش خصوصی است تا گمرک بتواند بر وظایف حاکمیتی خود تمرکز کند. با این حال، این واگذاری باید تحت نظارت یک سازوکار تنظیم‌گری مؤثر باشد، چرا که بدون قواعد شفاف و نظارت دولت به عنوان تنظیم‌گر، این انتقال می‌تواند منجر به شکل‌گیری انحصار‌های جدید شود. تنظیم‌گری کارآمد است که بتواند همزمان از منافع عمومی و پویایی بازار صیانت کند.

 

رئیس کمیسیون اصل نود مجلس شورای اسلامی هشدار داد: بسیاری از چالش‌های موجود ریشه در گسست نهادی دارد. در حال حاضر، سیاست‌گذاری در حوزه‌های حمل‌ونقل، تجارت، استاندارد و امور ارزی به صورت جداگانه و با منطق‌های متفاوت اجرا می‌شود در حالی که کالا در عمل یک مسیر پیوسته را طی می‌کند. تقویت پیوند میان گمرک و نظام حمل‌ونقل، بهره‌گیری هدفمند از ظرفیت بخش خصوصی در ارائه خدمات لجستیکی و استقرار سازوکار‌های تنظیم‌گری مؤثر، تنها راه خروج از این وضعیت است. اصلاح ساختار گمرک، صرفاً یک جابه‌جایی سازمانی یا تغییر در چیدمان واحد‌ها نیست بلکه بخشی از یک تحول گسترده در حکمرانی تجارت و لجستیک کشور است. اگر هدف تبدیل مزیت‌های جغرافیایی به مزیت‌های اقتصادی پایدار است باید از رویکرد کنترل‌محور فاصله گرفت و به سمتی حرکت کرد که در آن داده‌ها جایگزین بازرسی‌های فیزیکی شوند. در نهایت، تبدیل مرز‌ها به حلقه‌های روان اتصال، نه تنها زمان و هزینه تجارت را کاهش می‌دهد بلکه جذابیت مسیر ایران را در رقابت‌های منطقه‌ای دوچندان خواهد کرد.